De Grote Bach Atlas

Bach als ambitieuze carrièreman

Al op zeventienjarige leeftijd begon Bach zijn carrière als orgelkeurmeester. Hij reisde van plaats naar plaats en zorgde er altijd voor dat zijn volgende baan hem weer een treetje hoger  op de carrièreladder bracht.

Deze atlas valt direct al op door de sfeervolle omslag. We zien een oude prent van de markt in een Duits stadje met een kerk. Al bladerend word je overweldigd door de grote hoeveelheid van historische afbeeldingen, documenten, manuscripten, brieven, portretten en landkaarten. Dit boek is in de eerste plaats een kijkboek. Het wordt atlas genoemd omdat het heel goed de reis aangeeft langs de Duitse plaatsen waar Bach werkte: Erfurt, Eisenach, Ohrdruf, Luneburg, Arnstadt, Lübeck, Mühlhausen, Weimar, Köthen en Leipzig. Opvallend vaak is hij met zijn steeds groter wordende gezin verhuisd.

De inhoudsopgave is bijzonder. Een tijdlijn en een heel overzichtelijk schema. Het boek bevat naast het beeldmateriaal korte stukken tekst met veel interessante anekdotes. De hoofdstukjes gaan steeds over de woonplaatsen van de familie Bach. In ieder hoofdstuk staat ook de ‘geschiedenis’ van zijn gecomponeerde stukken en zijn werk als organist, koorleider, hofkapelmeester en cantor. Per hoofdstuk geeft de schrijver ook tips voor muziek. Op Spotify staan 86 muziekstukken. De verzameling is aangeduid als muzieklijst De Grote Bachatlas.

Auteur

Govert Jan Bach (1947) werd opgeleid als psycholoog en was werkzaam als psychotherapeut. Wat zijn stamboom betreft stamt hij af van dezelfde vroeg-zeventiende-eeuwse voorouder als  Johann Sebastian Bach: de molenaar Veith Bach uit Wechmar. Hij deed onderzoek naar de beleving van de Mattheus Passion. In 2017 presenteerde hij zijn luisterboek Maarten Luther en Johann Sebastian Bach; twee grensverleggers. Zijn stelling is dat Bach zonder Luther geen wereldberoemde componist geworden zou zijn.

De tekst staat vol wetenswaardigheden en anekdotes. Vermakelijk zijn de gebeurtenissen in Arnstadt. Bach leidt koor en orkest van de Michaelisschule. Hij stoort zich aan het slechte spel van de fagotspeler Johann Geyersbach en noemt hem ein Zipfelfagottist (een lul van een fagotspeler). Later raakt hij in gevecht met hem. Bach krijgt een klap en valt dan aan met zijn degen. Beiden krijgen een reprimande. De schrijver is hierover behoorlijk gedetailleerd. Kort daarna gaat Bach te voet naar Lübeck (!) en ontmoet daar Buxtehude. In korte tijd leert Bach veel van deze componist. In Arnstadt is de kerkenraad boos vanwege zijn maandenlange afwezigheid. Ze vinden zijn orgelspel te ingewikkeld. Na nog enkele onregelmatigheden gaat hij op zoek naar een andere baan.

Een mooi verhaal speelt zich af in Dresden. Men zoekt een nieuwe organist. Er moet gekozen worden tussen de Fransman Louis Marchand, een katholiek en de Duitser Bach, een lutheraan. Er wordt een wedstrijd georganiseerd om de titel ‘beste klavierspeler’ waarbij zowel op orgel als op klavecimbel moet worden gespeeld. De winnaar krijgt 500 thaler, een ruim jaarsalaris. Als Marchand de avond ervoor Bach op het orgel hoort spelen besluit hij ’s ochtends met de eerste koets te vertrekken. Bach geeft dan alleen voor een massaal toegestroomd publiek een concert waarvoor hij de ene na de andere loftuiting krijgt.

Het wisselen van werkgever was soms moeilijk. Toen hij in Weimar in dienst was bij de hertog van Saksen-Weimar als hoforganist, kamermusicus en concertmeester kreeg hij een aanbieding van prins Leopold van Anhalt-Köthen. Hij diende zijn ontslag in, maar de oude hertog wilde niets van het ontslag weten en Bach werd zelfs veroordeeld wegens beledigende halsstarrigheid. Hij werd opgesloten in een cel. Pas na een verblijf van vier weken in de kerker van het Gele Slot werd hij vrijgelaten, vermoedelijk onder druk van prins Leopold en keurvorst August der Starke. Aan het hof van prins Leoplod werd hij Kapellmeister een door Bach al lang verlangde, eervolle functie. Köthen (de schrijver noemt het spottend koeien-Köthen) was een plaats in een boerenomgeving met een indrukwekkende residentie. Er was een spiegelzaal naar het voorbeeld van Versailles. Hij maakte hier vooral wereldlijke muziek.

Van 1723-1750 woonde en werkte Bach in Leipzig. Zijn verhouding met de raad van Leipzig was slecht. Ze namen een geringschattende houding aan ten aanzien van hem. Dat was wederzijds, want hij vindt zijn werkgevers een stel muzikale onbenullen en bestuurlijke windvanen. Hij mocht geen muziek schrijven die te lang en te theatraal (opernhaft) was. Bach heeft zich daar nooit aan gehouden. Hij begon met een ambitieus cantate-project. Elke week scheef hij een nieuwe cantate. Dat ging als volgt. De partijen werden door vrouw en kinderen  met hulp van inwonende studenten uitgeschreven. Hij heeft dat enkele jaren volgehouden. Onbegrijpelijk is dat zijn meesterwerk de Mattheus Passion zo weinig erkenning kreeg. Men vond het werk te lang en het heeft kenmerken van een opera en de uitvoering met twee koren, goede solisten en een orkest was veel te duur.

In het hoofdstuk over Berlijn staat ook nog het positieve verhaal over zijn bezoek aan koning Frederik de Grote in Potsdam. Deze was een muziekliefhebber en speelde zelf dwarsfluit. Bach werd verwelkomd met de woorden: meine Herren, der alte Bach ist da! Bach kreeg van de vorst een thema om daar een fuga op te maken. Dit gelukte wonderwel. Weer in Leipzig ging Bach door met de fuga en vervaardigde een nieuw meesterwerk: Das musikalische Opfer. De Duitse kranten besteedden uitvoerig aandacht aan zijn hofbezoek dat werd gezien als een koninklijke erkenning.

Het is geen naslagwerk, maar wel een prachtig boek vol illustraties en informatie. Je krijgt een goed inzicht in leven en werk van Bach. Een must voor de Bachliefhebber.

Govert Jan Bach (tekst), Yolanda Huntelaar (illustraties) – De grote Bach Atlas. ISBN 978-90-476-2733-3, 85 pagina’s, € 27,99. Amsterdam: Rubinstein 2020.

Geplaatst in Alle Boeken, Muziek | Reacties uitgeschakeld voor De Grote Bach Atlas

De avond is ongemak

Opgroeien zonder moederliefde

Een tienjarig meisje maakt deel uit van een boerengezin dat eerst wordt getroffen door de dood van een kind en daarna door mond-en-klauwzeer. Ze krijgt geen aandacht van haar ouders en leeft in een fantasiewereld. Daarbij is ze ook overgeleverd aan haar angsten.

 

 

 

 

We hebben te maken met een ontwikkelingsroman. Als lezer leven we volledig mee met de gedachtenwereld van een meisje dat vol zit met dwangneuroses en absurde fantasieen. Ze leeft op een boerderij waar ze volop moet meewerken. Het is een gereformeerd gezin waar bij alle gebeurtenissen bijbelteksten worden betrokken. De eerste dramatische gebeurtenis is de dood van haar oudste broer. Zelf is ze daar voortdurend mee bezig. Haar ouders kunnen met dit verlies niet omgaan.  De kinderen hebben vreemde experimenten met dieren en doen seksuele spelletjes. De ramp wordt compleet als de veestapel geruimd moet worden door de mond-en-klauwzeer.

Auteur

Marieke Lucas Rijneveld (1991) wordt gezien als een groot talent van de Nederlandse letteren. Haar dichtbundel Kalfsvlies (1915) werd bekroond met de C. Buddingh’ Prijs voor het beste poëziedebuut. Ook deze debuutroman werd goed ontvangen. Zo werd het bij De Wereld Draait Door als beste boek van de maand aangemerkt en kwam het op de longlist van de Libris Literatuurprijs. In 2019 verscheen haar tweede dichtbundel Fantoommerrie.

Hoofdpersoon is de ik-figuur, die Jas genoemd wordt omdat ze haar jas voortdurend aanhoudt. In het eerste hoofdstuk is ze bang dat haar konijn, Diewertje (genoemd naar haar heldin van het Sinterklaasjournaal) met kerst zal worden opgegeten. Haar broer Matthies is aan het schaatsen. Het gezin is erg godsdienstig en Jas bidt tot God om Diewertje te behouden. Ze vraagt aan God of hij alsjeblieft niet mijn konijn maar mijn broer Matthies kon nemen. Dan komt het verschrikkelijke nieuws dat Matthies in een wak is geschaatst en is verdronken. In de gehele roman gaat het om de grote verandering in het gezin na dit verlies. Jas voelt zich schuldig en haar ouders kunnen niet met het verlies omgaan. Vooral moeder functioneert niet meer: ze maakt veel fouten en eet niet meer. Liefde en intimiteit ontbreken. Niet alleen raken de ouders elkaar niet meer aan, maar ook de kinderen worden niet meer aangeraakt.

Jas is een heel wonderlijk meisje met wonderlijke fantasieën. Ze verbeeldt zich dat haar moeder Joden laat onderduiken in de kelder. Ze bewaart twee padden en hoopt dat die gaan paren. Misschien gaan haar ouders dan ook weer vrijen en komt alles weer goed. De eerste zin van het boek is Ik was tien jaar en deed mijn jas niet meer uit. Deze dwangneurose houdt ze in de twee beschreven jaren vol. De eigenlijke reden wordt niet duidelijk. Opmerkelijk is ook dat ze weinig emoties toont. Bij de dood van haar broer kan ze niet huilen en als er dieren gedood worden door haar broer is ze koelbloedig en gevoelloos. Wel is ze heel emotioneel als de koeien worden geruimd.

Ze is heel nieuwsgierig naar seks, maar raakt, als ze met haar zus en broer sekspelletjes speelt,  daar niet opgewonden van. Met haar zus heeft ze het plan om ooit naar de overkant van het meer te gaan. Het is hun gezamenlijke droom, aan de overkant is waarschijnlijk alles beter.

De Bijbel, de kerk en het geloof spelen een grote rol. Het aantal Bijbelteksten in het boek is heel groot. Het gezin is streng gereformeerd. De Bijbelteksten staan in de ouderwetse taal van de Statenvertaling. Als Jas een gewoon boek leest wil vader liever dat ze de Bijbel leest. Bij de maaltijd wordt plechtig gebeden. Zo luidt het dankgebed na de maaltijd als volgt: dank voor nooddruft en voor overvloed; waar menig mens eet brood der smarte, hebt Gij ons mild en wel gevoed. Jas zelf heeft moeite met het geloof, hoewel ze veel bidt en offers wil brengen om dingen af te dwingen.

De roman is geschreven in een superieure stijl, literair met veel beeldspraak. Een voorbeeld: In verlies vinden we onszelf en zijn we wie we zijn: kwetsbare  wezens als uitgeklede spreeuwenjongen, die zo nu en dan naakt uit hun nest vallen en hopen dat ze weer opgepikt worden. Als Jas vertelt is er sprake van helder taalgebruik. Heel vaak worden haar gedachten verwoord, vaak in de vorm een dialoog-interieur. Haar taal kan ook heel poëtisch zijn, maar als de kinderen met elkaar praten is er vaak sprake van plat taalgebruik, wat helemaal bij die situatie past.

Een meeslepende roman die je bijblijft, vol met aangrijpende tragiek.

Marieke Lucas RijneveldDe avond is ongemak. ISBN 978-90-254-4411-2, 271 pagina’s, € 18. Amsterdam: Atlas Contact 2018.

Geplaatst in Alle Boeken, Fictie | Reacties uitgeschakeld voor De avond is ongemak

Een olifant in mijn keuken

Opvang voor weesjes van door stropers gedode moeders

Neushoornbaby’s in een peuter-opblaasbadje.

Als een mondaine en mooie Française midden in Parijs een Zuid-Afrikaan ontmoet kan zij niet vermoeden dat deze bebaarde, goedgemutste vriendelijke man haar leven op z’n kop zal zetten. Ze wordt verliefd op hem. De man, Lawrence Anthony, is natuurbeschermer, wel heel iets anders dan de mannen die zij tot dan toe om zich heen had. Maar de liefde overwint alle aarzelingen en ze volgt hem naar zijn dieren. Lees verder

Geplaatst in Alle Boeken, Dieren | Reacties uitgeschakeld voor Een olifant in mijn keuken

In de wacht

Meneer Noland in de wereld der witjassen

Waar blijft die shitmoeder van me, verdomme?

Als de zestigjarige Alan Noland – het regelmatig terugkerende alter ego van Alfred Birney – zich op een dag vreemd jachtig voelt, tegen zijn gewoonte in alle lampen in huis aandoet, de jaloezieën opent opdat de buren hem kunnen zien en dan op de bank gaat zitten omdat het zweet hem uitbreekt van de pijn waardoor hij plots aan de dood moet denken, weet hij dat er iets mis met hem is. Hij belt zijn tweelingbroer die hem eerst van verkeerde aura’s beticht maar dan toch een ambulance belt. De broeders van de ambulance zijn er snel, stellen hem vragen over zijn leefwijze, plakken Noland vol elektroden en vervoeren hem met spoed naar het ziekenhuis. Daar wordt hij bekeken door een arts die weliswaar geen infarct ziet maar hem toch ‘wil houden’ en daarna voor een spoedgeval vertrekt. Lees verder

Geplaatst in Alle Boeken, Ziekte | Reacties uitgeschakeld voor In de wacht

Jacht op de schat

Dader spreekt in raadsels

Een levensgrote sekspop brengt commissaris Montalbano in een onmogelijke positie. En dan wordt hij ook nog geconfronteerd met een aantal raadselachtige gedichten en een verdwenen jonge vrouw. Lees verder

Geplaatst in Alle Boeken, Detective / Thriller | Reacties uitgeschakeld voor Jacht op de schat

De stille oorlog van mijn vader

Zoektocht naar vaders oorlogsverleden

Nooit sprak haar vader over de oorlog. Na zijn dood bezoekt Anna haar familie in Zeeuws-Vlaanderen en krijgt een heel andere kijk op hem. Lees verder

Geplaatst in Alle Boeken, Autobiografie, Tweede Wereldoorlog | Reacties uitgeschakeld voor De stille oorlog van mijn vader

Oorlog in onderzoek – 75 jaar NIOD

Strijdbare artikelen

Het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) bundelde een bloemlezing uit de rijke geschiedenis van ons oorlogsverleden sedert 1940.

Drie dagen na de bevrijding, op 8 mei 1945, begon het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie (RIOD, later NIOD) met zijn werk. Onder leiding van de vermaarde historicus Lou de Jong, directeur van het instituut, kwam de reeks Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog tot stand. De populaire uitgave bestaande uit veertien delen, kleurde een halve eeuw geleden menige boekenkast. Lees verder

Geplaatst in Alle Boeken, Non Fictie, Tweede Wereldoorlog | Reacties uitgeschakeld voor Oorlog in onderzoek – 75 jaar NIOD

De boekhouders van de Holocaust

Collaboratie met de bezetter

Het meewerken van ambtenaren aan de registratie, isolatie en deportatie van de Joodse Nederlanders werd gemotiveerd door het grotere landsbelang, door het belang van het voortbestaan van de ambtelijke organisatie en het belang van baan en positie. Lees verder

Geplaatst in Alle Boeken, Tweede Wereldoorlog | Reacties uitgeschakeld voor De boekhouders van de Holocaust

Mijn erfenis

De Joden moesten verdwijnen, maar niet hun bezittingen.

Voor de verweesde Joodse kinderen die de genocide van de nazi’s overleefden blijkt het niet eenvoudig zich te verweren tegen parasieten die azen op hun toekomende gelden. Lees verder

Geplaatst in Alle Boeken, Geschiedenis, Tweede Wereldoorlog | Reacties uitgeschakeld voor Mijn erfenis

Het geheim van Belmonte

Lang verborgen gebeurtenissen onthuld

Simona erft van haar oma een huis in Italië. Beetje bij beetje komt ze steeds meer te weten over het leven van haar grootmoeder. Lees verder

Geplaatst in Alle Boeken, Fictie | Reacties uitgeschakeld voor Het geheim van Belmonte