Plaag, vijand en vriend

Mens en dier tijdens Hitlers Holocaust

Dieren als troost, wapen en zwijgende getuigen

‘Dieren, wat hebben die nu met de oorlog te maken?’ is de eerste gedachte die in je opkomt als je de titel ziet van dit boek. En dan komt opeens het bekende beeld in je op van Hitler, altijd op de foto met herdershond Blondi die hij als een trouwe kameraad beschouwde. En er is ook de wetenschap dat de nazi’s Joden vergeleken met ongedierte om hun gruweldaden te rechtvaardigen. Grote dieren, kleine dieren, oorlog. Kevin Prenger schreef een aangrijpend boek over de Holocaust belicht vanuit het perspectief van allerlei dieren, de zwijgende getuigen van de donkerste jaren van de vorige eeuw.

Tijdens Hitlers regering werd in nazi-Duitsland een reeks aan progressieve wetten aangenomen ter bescherming van dieren. ‘Ik heb altijd gezegd dat er niets mooiers is dan op te komen voor hen die zichzelf niet goed kunnen verdedigen,’ motiveerde Hitler die wetgeving in een toespraak op 10 mei 1933. Dee woorden kwamen uit de mond van de man die een paar jaar later alles op alles zette om miljoenen hulpeloze mensen op gruwelijke wijze de dood in te jagen. Maar dat waren zijns inziens dan ook geen mensen, dat was ‘ongedierte’. De Joden die zich op bevel moesten melden voor een ‘werkkamp’, en die hun huisdier hadden meegenomen, moesten aanzien dat hun trouwe vriend werd doodgeschoten. Duidelijk was voor de meesten dat ze vanaf dát moment alle hoop konden laten varen. Enkelen, die de Duitsers toch al niet vertrouwden, hadden hun huisdier ter verzorging bij vrienden achtergelaten.

In de kampen kregen de Joden met andere dieren te maken. De nazi’s hadden getrainde honden die de in- en uitgangen moesten bewaken. Wie dreigde te ontsnappen werd onder het oog van de medegevangen door de honden levend verscheurd. Een beeld dat een afgrijselijke, onuitwisbare indruk maakte op de kampgenoten. Maar ook een beeld dat heel wat SS’ers veel plezier leek te bezorgen. Ze trainden de honden daarop. Soms riep er een opeens een korte kreet en dat was voor een hond het signaal op een gevangene af te stormen, de tanden in zijn keel te zetten en door te bijten tot hij dood was.

Blijft het bij honden? Welnee. Bij sommige concentratiekampen bevond zich zelfs een kleine boerderij. Zo woonde bij doorgangskamp Westerbork zelfs een kleine complete veestapel met tien paarden, zeven koeien en zes kalveren, kippen, tien schapen en achtennegentig varkens. Ook beschikte het kamp over een eigen boerderij met akkers waarop aardappelen, rogge, haver tarwe en voederbieten werden verbouwd. De opbrengst was voor menselijke consumptie, voor gevangenen en personeel en uiteraard in volkomen scheve verhouding. Ook Auschwitz had een subkamp met dieren. Terwijl de gevangenen omkwamen van de honger kreeg het kamppersoneel uitstekende maaltijden voorgeschoteld.  De verzorging van landbouwdieren vond soms plaats op een steenworp afstand van de gaskamers. De illusie van normaliteit was bedoeld als afleiding voor de SS’ers in hun vrije tijd bij de ‘dierentuin aan huis’.

Auteur

Kevin Prenger (1980) is als autonoom historicus hoofdredacteur van TracesOfWar.nl., het grootste Nederlandstalige online naslagwerk over de Tweede Wereldoorlog. Daarnaast schrijft hij voor Historiek.nl. Hij publiceerde eerder onder andere de veelgeprezen boeken In de schaduw van Schindler en Van kinderwieg tot soldatengraf.

Eigenlijk zijn alle dieren en de onverwachte rol die zij spelen in dit boek het behandelen waard. Eén onderdeel dan nog. Hebt u er ooit bij stilgestaan hoe gruwelijk het is om te moeten leven te midden en als prooi van miljoenen luizen en kleerluizen die met hun beten een ellendige jeuk veroorzaken en via hun ontlasting ziektes verspreiden. De onhygiënische situatie in de kampen zorgden ervoor dat die beestjes zich razendsnel vermenigvuldigden. De kleerluizen zorgden voor vlektyfus, een dodelijke kwaal waaraan in het concentratiekamp ook Anne Frank en haar zusje Margot overleden. De miniatuur beestjes, moordenaars van miljoenen, zijn zo, op eigen wijze, de handlangers van de nazi’s geworden.

Plaag, vijand en vriend is een briljant, een fascinerend, soms ontroerend, vaak gruwelijk en nooit vervelend boek. Integendeel. Het is onvoorstelbaar wat Prenger allemaal aan onderzoeksmateriaal naar boven heeft gehaald en hoe huiveringwekkend en goedgeschreven hij de verhalen op papier heeft kunnen zetten.

Een boek dat u beslist niet mag missen.

Kevin Prenger – Plaag, vijand en vriend, Mens en dier tijdens Hitlers Holocaust. ISBN 978-90-089-75318-2, 318 pagina’s, € 24,99, Meppel: Just Publishers 2026.

Dit bericht is geplaatst in Alle Boeken, Dieren, Tweede Wereldoorlog. Bookmark de permalink.