Een beknopte verhandeling over het verlangen naar controle en de toestand van mens en maatschappij of Het vergeten huwelijk van Krátos en Eleutheria
Zie moed als een spier die je kunt oefenen.
Stel je een relatie voor tussen Krátos, het symbool van kracht, macht en overheersing in de Griekse mythologie en Eleutheria, de belichaming van vrijheid. In zo’n huwelijk zou er sprake moeten zijn van wederzijds geven en nemen. Het is een metafoor voor de maatschappij, waarin een balans moet bestaan tussen degenen die controle hebben en degenen die worden gecontroleerd. Een relatie die vandaag de dag onder grote druk staat, omdat Krátos lijdt aan controlezucht. De mannetjesputter krijgt steeds meer invloed, ten koste van vrouwlief, die haar vrijheid ziet beknot. Een echtscheiding dreigt.
Deze beeldspraak vertegenwoordigt de essentie van Controlekramp, een monumentaal werk van bijna duizend pagina’s, waarin Edwin Zasada grondig ingaat op een kernprobleem van onze tijd: onze excessieve behoefte om alles onder controle te willen houden. De hoofdgedachte is zowel treffend als zorgwekkend: het voortdurende streven om alles veilig te maken maakt ons niet veiliger, maar eerder angstiger en minder vrij. Het is een sterke behoefte die grote impact heeft op ons persoonlijke leven en de hele samenleving. Waar komt deze behoefte precies vandaan?
Auteur
Edwin Zasada (1985) volgde de militair-wetenschappelijke opleiding Krijgswetenschappen aan de Koninklijke Militaire Academie te Breda. Tijdens zijn loopbaan als officier bij de pantserinfanterie rondde hij in de avonduren zowel een master Strategic Human Resource Management als een master Business Process Management & IT af. Naast zijn werk verrichtte hij als zzp’er coachingwerkzaamheden, waarna hij de overstap naar de commerciële sector maakte. Daar vervulde hij verschillende leidinggevende functies. Hij heeft verschillende publicaties en boeken over wilskracht, leiderschap, motivatie en organisatiekunde op zijn naam staan en is inmiddels werkzaam als trainer, coach, consultant & interim-leidinggevende.
De illusie van controle
Zasada legt helder en gedetailleerd uit wat ‘de illusie van controle’ is. Dit is het idee dat we vaak denken dat we controle hebben over situaties, terwijl dat eigenlijk niet zo is. Een voorbeeld dat hij noemt is de mythische koning die tegen de zee praat en haar opdraagt om zich terug te trekken. Hoewel deze actie natuurlijk helemaal geen nut heeft, net als harder met dobbelstenen gooien in de hoop de juiste cijfers te krijgen, geeft het ons het gevoel dat we in ieder geval iets doen.
Onze behoefte aan controle wordt sterk vergroot door angst en onzekerheid. Zasada gebruikt de coronacrisis als een schoolvoorbeeld. De confrontatie met een ‘oncontroleerbaar virus’ zorgde voor een massale zoektocht naar grip. Angst resulteerde in rigoureuze maatregelen die aanzienlijke schade toebrachten aan onze vrijheid en het welzijn van de jongeren. De conclusie is pijnlijk: als we bang zijn kiezen we vaak voor de schijnzekerheid.
De impact op onze samenleving
Dat we systematisch zo’n beetje alle risico’s willen vermijden zien we ook in de opvoeding van kinderen. We creëren een ‘rubberen tegelparadijs’ en ontnemen kinderen zo de kans om te leren omgaan met tegenslag. De kern van Zasada’s pleidooi is dan ook dat we ‘meer ruimte voor vrijwillig nemen van risico’ nodig hebben. Om de uitdagingen van het leven te overwinnen is het noodzakelijk om veerkracht te ontwikkelen door gecontroleerde risico’s te nemen.
Een gevolg van het ‘rubberen tegelparadijs’ is ‘aangeleerde hulpeloosheid’. Het leidt tot een generatie die is opgegroeid met het idee dat elke tegenslag moet worden vermeden. Ze kijkt als volwassene dan ook naar een autoriteit zoals de overheid voor een oplossing. Dit leidt tot een explosie van regels en bureaucratie. Cijfers van PwC (PricewarerhouseCoopers) laten dit zien: regels voor het MKB zijn met 200% toegenomen sinds 2005; regels voor consumenten zijn met 130% toegenomen sinds 2005. Deze wildgroei verstikt de zelfredzaamheid en innovatie in onze samenleving. En dat niet alleen: niet zelden zijn de regels ook nog eens met elkaar in tegenspraak.
Zasada’s kritiek strekt zich ook uit tot organisaties als de Europese Unie. Hij beschouwt het voorgestelde ‘democratisch schild’ als een vorm van censuur die is ontworpen om het maatschappelijke debat te controleren uit angst voor ‘verkeerde’ ideeën. Tegenover deze controle van bovenaf plaatst Zasada zijn eigen visie voor een weerbaar Europa: een democratie van onderop, met minder regels en meer soevereiniteit voor burgers en lidstaten.
Controlekramp overwinnen?
Een fundamentelere vraag is of de strijd tegen controlekramp wel te winnen is. Zasada laat duidelijk zien dat de behoefte aan controle diep verankerd is in de menselijke natuur. Als dat zo is, hoe realistisch is het dan om te denken dat we deze oerdrift met rationele argumenten kunnen overwinnen? Net als de koning die de zee beveelt weten we misschien wel dat het zinloos is, maar wint de onderliggende emotie het vaak van het verstand.
Dit doet echter niets af aan de grote waarde en urgentie van het boek. Het biedt een vlijmscherpe analyse van hoe onze zucht naar controle onvermijdelijk leidt tot meer angst, verlies van vrijheid en een mentaal zwakkere samenleving. De belangrijkste boodschap is de oproep om persoonlijke weerbaarheid te verbeteren. Zasada spoort de lezer aan om zichzelf ‘mentaal, conceptueel en fysiek’ te trainen en moed te zien als een spier die je kunt oefenen om voorbereid te zijn op het onverwachte.
Bovenal is Controlekramp een serieuze waarschuwing tegen een samenleving die alle risico’s wil vermijden. Een dergelijke maatschappij wordt door overregulering en aangeleerde hulpeloosheid van binnenuit zwakker. Te bestrijden, niet door het beheersen van de buitenwereld, maar door meesterschap over onszelf.
Conclusie
Na het lezen van Controlekramp is het heel duidelijk dat het een uitstekend boek is. Zasada legt de vinger op veel zere plekken en onderbouwt dit met tal van voorbeelden uit heden en verleden. Hij laat overtuigend zien dat de zucht naar controle tot in de haarvaten van onze maatschappij is terug te vinden. Een uiterst zorgwekkende ontwikkeling, die niet enkel door managers en bestuurders serieus genomen dient te worden, maar door ons allen.
Een interessant en makkelijk te lezen boek waar de lezer uren mee zoet kan zijn. Dat het een ‘beknopte verhandeling’ zou zijn, moet daarom met een korrel zout worden genomen. Een boek dat aantoont dat het huwelijk van Krátos en Eleutheria in gevaar is, maar ook laat zien dat hun relatie verbetert als ze eerlijk zijn en durven toe te geven dat ze zelf verantwoordelijk zijn voor de problemen. Een absolute aanrader!
Edwin Zasada – Controlekramp. Een beknopte handleiding over het verlangen naar controle en de toestand van mens en maatschappij of Het vergeten huwelijk van Krátos en Eleutheria. ISBN 978-90-8280-125-5, 976 pagina’s, € 49,50. Maastricht: Uitgeverij Zachte Steen 2025.