Standjes en standpunten in de tijd van Da Vinci (en wat we daar nu van kunnen leren)
Huwelijkse plichten voor vrouw én man.
Over seksualiteit raakt men al eeuwenlang niet uitgepraat, ook al bestaat het woord zelf niet zo lang. De Italiaanse Renaissance was volgens de auteur een dynamische periode vol tegenstrijdigheden, juist ook wat betreft de seksualiteit. Een tijd, waarin men veelvuldig teruggreep op de Griekse en Romeinse oudheid. Een tijd ook waarin onder meer door de kerk voorgeschreven gedragsregels zich lenen voor een vergelijking met onze opvattingen over seks, vijfhonderd jaar later.
Het boek bestaat, naast de inleiding en het besluit, uit zeven hoofdstukken, die elk een aspect van het onderwerp belichten. Elk hoofdstuk is voorafgegaan door de afbeelding van een kunstwerk uit de behandelde periode. Zo zien we Michelangelo’s David aan het begin van het hoofdstuk Size matters, waarin we van alles kunnen leren over de toenmalige opvattingen over de seksueel actieve man. Een andere hoofdstuktitel is Op een ouwe fiets, waarin de leeftijdskloof tussen partners, vooral in de hogere klassen, wordt besproken. Waarom trouwen meisjes vaak jong? Onder andere omdat ze dan waarschijnlijk nog niet ontmaagd zijn en omdat hun vruchtbare periode dan langer duurt. Uit deze beide titels blijkt het gevoel van humor van de auteur, die in de inleiding vertelt waar ze haar materiaal vandaan heeft. Er waren veel geschreven bronnen om te raadplegen, in het Latijn, het Italiaans of een mengvorm, waaronder theologische teksten, preken, praktische handboeken en naslagwerken over het afnemen van de biecht, medische teksten en handboeken, literaire bronnen en brieven.
Aan de orde komen onder meer de manlijke en vrouwelijke geslachtsorganen, impotentie, hoorndragers, ‘nee betekent ja’, de dubbele moraal, het vrouwelijk orgasme, de vrouw als lustobject, huwelijkse trouw, de male gaze, de female gaze, wederzijds plezier en manlijke en vrouwelijke homoseksualiteit.
Auteur
Dr. Marlisa den Hartog studeerde geschiedenis aan de Universiteit van Leiden, waar zij thans aan is verbonden als universitair docent. Reeds als student specialiseerde zo zich in onderzoek naar seksualiteit. Haar masterscriptie The pleasure that is taken in bed over seksueel verlangen en seksuele identiteit in de Italiaanse Renaissance werd bekroond. In 2022 promoveerde ze met Cupid on a Leash over gedragsregels rondom seksualiteit in Italië tussen 1450 en 1550. Dit boek is een Nederlandse bewerking hiervan. Het bevat, zoals van een dergelijk degelijk werk verwacht kan worden, een uitgebreid notenapparaat en een bibliografie.
In vijfhonderd jaar is natuurlijk veel veranderd, de machtsbalans tussen de seksen is zeker meer in evenwicht gekomen en de rooms-katholieke kerk, die de sterke neiging had zich met seksuele zaken te bemoeien om bijvoorbeeld de voortplanting te stimuleren (alleen het ‘juiste gat’ was toegestaan) en vreemdgaan tegen te gaan. Overigens hielden veel geestelijken en nonnen zich niet aan hun gelofte van kuisheid.
Toch zijn er nog veel zaken uit het oude Italië ook ons niet onbekend, zij het dat de mening erover in de publieke opinie sterk veranderd kan zijn, bijvoorbeeld ten opzichte van ‘nee betekent ja’.
Als mediterraan antropoloog kwam ik regelmatig denkbeelden tegen over bijvoorbeeld maagdelijkheid en de eer der vrouw die nog steeds gangbaar schijnen te zijn op bijvoorbeeld Sicilë, Sardinië en bij afgelegen Griekse herdersvolken.
De auteur presenteert niet alleen de gangbare denkbeelden, uitgaand van dominante mannen, maar ook van schrijvers die het opnamen voor de vrouwen. Ook vrouwelijke auteurs komen aan bod, sommigen conformistisch, anderen rebels. Er blijkt trouwens regelmatig groot verschil tussen de (kerkelijke) leer en de praktijk. Zo stond nogal eens de doodstraf op homoseksueel gedrag, maar die werd zelden uitgevoerd. Er was begrip voor de lesbische liefde, vooral als er geen mannen in de buurt waren.
Plezier in seks voor vrouwen werd essentieel geacht voor de conceptie. Als mannen niet voldeden aan de huwelijkse plicht konden zij voor de rechter worden gesleept en kon het huwelijk ongeldig worden verklaard.
Een onderhoudende en interessante studie, die regelmatig wordt geïllustreerd door soms sappige voorbeelden uit literatuur en praktijk.
Marlisa den Hartog – Seks in de Renaissance. Standjes en standpunten in de tijd van Da Vinci (en wat we daar nu van kunnen leren). ISBN 978-90-450-5017-1, 335 pagina’s, € 24, 99. Amsterdam / Antwerpen: Atlas Contact 2025.